Niger oo Faransiiska ku eedaysay afgambi militari oo fashilmay

Niamey – Niger ayaa Faransiiska ku eedaysay inuu ka dambeeyay afgambi militari oo fashilmay, kaas oo toddobaadkii hore ay koox askar ah isku dayeen inay kula wareegaan xarumo muhiim ah oo ku yaalla caasimadda Niamey. Sida lagu sheegay bayaan ay dowladdu soo saartay, Golaha Wasiirrada ee Niger ayaa soo gabagabeeyay in weerarka ay hurisay shabakad ballaaran oo ka kooban dad ku lug lahaa qorshaha, taas oo ay hoggaaminaysay Faransiiska.

Dowladda Niger ayaa sheegtay in ay ururisay caddeymo ay ku xiriirinayso weerarka shabakaddaas, iyadoo intaas ku dartay inay xaq u leedahay inay arrinta u gudbiso maxkamadaha caalamiga ah. Faransiiska ayaa horay u diiday eedeymo la xiriira inuu faragelin ku sameynayo arrimaha gudaha ee Niger.

Askar fallaagoobay oo ka tirsan ciidamada dalkaas ayaa 29-kii Agoosto weeraray garoonka diyaaradaha iyo xarunta madaxtooyada ee caasimadda Niamey. Waxaa sidoo kale laga maqlay qaraxyo iyo rasaas ka dhacday saldhig milatari oo muhiim ah, balse ciidamada daacadda u ah dowladda ayaa dib ula wareegay gacan ku haynta xarumaha la weeraray.

Weerarku wuxuu iftiimiyay kala qaybsanaanta ka dhex jirta ciidamada Niger, gaar ahaan xilli dalka uu wajahayo cadaadis militari iyo amni oo sii kordhaya. Madaxweynaha militariga haya talada, Jeneraal Abdourahamane Tiani, ayaa markii ugu horreysay xukunka kula wareegay afgambi dhacay 26-kii Luulyo 2023.

Niger waxay xornimada ka qaadatay Faransiiska sannadkii 1960, balse xiriirka labada dal ayaa muddo dheer ahaa mid aad isugu dhow, gaar ahaan dhinacyada siyaasadda, dhaqaalaha iyo militariga. Sanadihii ugu horreeyay ee xornimada, ciidamada Niger waxaa si weyn uga dhex muuqday saraakiil hore uga tirsanaa ciidamada gumeysiga Faransiiska. Faransiiskuna wuxuu sii haystay joogitaan militari oo muhiim ah gudaha Niger.

Xiriirkaas dhow wuxuu sidoo kale ka dhashay muhiimadda dhaqaale ee Niger, gaar ahaan macdanta uranium-ka, iyo kaalinta Faransiiska ee taageerada amniga iyo dhaqaalaha dalka.

Hase yeeshee, xiriirka labada dal mar walba ma ahayn mid deggan. Afgambigii ugu horreeyay ee Niger ka dhacay, sannadkii 1974, ayaa xukunka ka tuuray madaxweynihii ugu horreeyay ee dalka, Hamani Diori. Taliyihii afgambiga hoggaaminayay, Seyni Kountché, wuxuu kadib tallaabooyin ka qaaday joogitaanka militariga Faransiiska, waxaana ciidamada Faransiiska laga saaray dalka.

Niger waxay leedahay taariikh dheer oo ku saabsan faragelinta militariga ee siyaasadda. Dalka waxaa ka dhacay afgambiyo milatari oo waaweyn sannadihii 1974, 1996, 1999 iyo 2010, halka sidoo kale ay jireen isku-dayo afgambi oo dambe.

Afgambigii 1996 waxaa hoggaaminayay Colonel Ibrahim Baré Maïnassara, kaas oo xilka kula wareegay xilli ay dalka ka jirtay xiisad siyaasadeed iyo khilaaf ku saabsan habka dowladnimada. Sannadkii 1999-kii, Maïnassara ayaa lagu dilay weerar ay fuliyeen askar ka tirsan ciidanka, waxaana xigay marxalad kala-guur ah oo dalka dib loogu celiyay nidaamka rayidka.

Sannadkii 2010-kii ayaa mar kale afgambi militari dhacay, kaas oo xukunka looga tuuray Madaxweyne Mamadou Tandja, kaddib khilaaf xooggan oo ka dhashay isku daygiisii ahaa inuu muddo dheeraad ah xilka sii joogo.

Faransiiska wuxuu si adag u taageeray Bazoum, isagoo u arkayay inuu yahay madaxweynaha sharci ahaan la doortay. Taas ayaa si degdeg ah u sii xumeysay xiriirka Paris iyo maamulka militariga ee Niamey.